భారత కేంద్ర మంత్రిమండలి 2023: ఎవరికి ఏ బాధ్యతలు? మీరు తెలుసుకోవాల్సిన 7 ఆసక్తికర విషయాలు!

1. పరిచయం: ప్రజాస్వామ్య సౌధానికి చోదక శక్తులు

భారతదేశం వంటి 140 కోట్లకు పైగా జనాభా ఉన్న సువిశాల దేశాన్ని పాలించడం అనేది కత్తిమీద సామే. మనం వార్తల్లో నిత్యం ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీని చూస్తుంటాం, కానీ ప్రభుత్వ యంత్రాంగం అనే బృహత్తర నౌకను నడిపించేది ఆయన సారథ్యంలోని ‘కేంద్ర మంత్రిమండలి’. దేశ రక్షణ నుంచి మొదలుకొని, సామాన్యుడికి అందే రేషన్ వరకు, ప్రతి నిర్ణయం వెనుక ఒక మంత్రిత్వ శాఖ, దాని వెనుక ఒక దార్శనికత ఉంటుంది.

రాజకీయ విశ్లేషకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఒక ప్రభుత్వం విజయవంతం కావాలంటే కేవలం నాయకత్వం మాత్రమే సరిపోదు, ఆ నాయకత్వ ఆలోచనలను క్షేత్రస్థాయికి తీసుకెళ్లే బలమైన కార్యనిర్వాహక వర్గం (Council of Ministers) ఉండాలి. 2024 సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ముందు, మే 18, 2023న కేంద్ర మంత్రిమండలిలో జరిగిన కీలక మార్పులు దేశ రాజకీయాల్లో చర్చనీయాంశమయ్యాయి. ఈ జాబితా కేవలం పేర్ల సమాహారం కాదు, ఇది నవ భారత నిర్మాణంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్న వ్యక్తుల బాధ్యతల పట్టిక.

మనం ప్రయాణించే జాతీయ రహదారులు, మన జేబులోని స్మార్ట్‌ఫోన్ పనిచేసే విధానం, లేదా అంతర్జాతీయ వేదికలపై భారత గళం.. ఇవన్నీ ఈ మంత్రుల పనితీరుపైనే ఆధారపడి ఉంటాయి. ఈ నేపథ్యంలో, తాజా మార్పుల తర్వాత కేంద్ర మంత్రుల శాఖలు ఏమిటి? ఏయే మంత్రులు ఏయే కీలక విధులను నిర్వహిస్తున్నారు? అనే సమగ్ర వివరాలను ఒక సీనియర్ జర్నలిస్ట్ కోణంలో ఇక్కడ విశ్లేషిద్దాం.

2. ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ: వ్యూహాత్మక శాఖల సారథి

ప్రధానమంత్రి కేవలం మంత్రిమండలికి నాయకత్వం వహించడమే కాదు, దేశ భవిష్యత్తును శాసించే అత్యంత వ్యూహాత్మకమైన శాఖలను తన వద్దే ఉంచుకున్నారు. సాధారణంగా ఒక మంత్రికి కేటాయించని శాఖలన్నీ ప్రధానమంత్రి పర్యవేక్షణలోనే ఉంటాయి. ఇది ప్రభుత్వంలో అధికార సమతుల్యతను కాపాడటంతో పాటు, అత్యంత సున్నితమైన అంశాలపై తక్షణ నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది.

ప్రధానమంత్రి పర్యవేక్షణలో ఉన్న కీలక విభాగాలు ఇవే:

• పర్సనల్, పబ్లిక్ గ్రీవెన్సెస్ మరియు పెన్షన్ల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions): దేశంలోని సివిల్ సర్వీసెస్ అధికారులు (IAS, IPS) మరియు పరిపాలన యంత్రాంగం అంతా ఈ శాఖ పరిధిలోకి వస్తుంది.
• పరమాణు శక్తి విభాగం (Department of Atomic Energy): దేశ ఇంధన భద్రత మరియు రక్షణ రంగంలో అణుశక్తి ప్రాధాన్యతను దృష్టిలో ఉంచుకుని దీనిని పీఎంఓ పరిధిలోనే ఉంచారు.
• అంతరిక్ష విభాగం (Department of Space): ఇస్రో (ISRO) సాధిస్తున్న విజయాలు, అంతరిక్ష ప్రయోగాలు నేరుగా ప్రధానమంత్రి పర్యవేక్షణలో జరుగుతాయి.
• ముఖ్యమైన విధానపరమైన నిర్ణయాలు (All important policy issues): దేశ భవిష్యత్తును మార్చే పెద్ద పెద్ద నిర్ణయాలు.
• మరే ఇతర మంత్రికి కేటాయించని అన్ని పోర్ట్‌ఫోలియోలు.

రాజకీయ పరిభాషలో చెప్పాలంటే, ప్రధానమంత్రి వద్ద ఈ శాఖలు ఉండటం వల్ల ప్రభుత్వ యంత్రాంగంపై ఆయనకు పూర్తి పట్టు ఉంటుంది. ముఖ్యంగా ‘డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ స్పేస్’ వంటి విభాగాలు నేడు ప్రపంచ స్థాయిలో భారత్‌కు గర్వకారణంగా నిలుస్తున్నాయి.

3. దేశ రక్షణ మరియు ఆర్థిక మూలస్తంభాలు: బిగ్ త్రీ (Big Three)

ప్రభుత్వంలో హోమ్, రక్షణ మరియు ఆర్థిక శాఖలను అత్యంత శక్తివంతమైనవిగా పరిగణిస్తారు. వీటిని నిర్వహించే వ్యక్తులు ప్రభుత్వానికి ‘చీఫ్ ఆర్కిటెక్ట్స్’ లాంటి వారు.

శ్రీ రాజ్‌నాథ్ సింగ్ – రక్షణ మంత్రి (Minister of Defence)

భారత రక్షణ వ్యవస్థలో ‘ఆత్మనిర్భర భారత్’ నినాదాన్ని బలంగా వినిపిస్తున్న నాయకుడు రాజ్‌నాథ్ సింగ్. రక్షణ రంగంలో విదేశీ దిగుమతులను తగ్గించి, స్వదేశీ తయారీని ప్రోత్సహించడం (Make in India in Defence) ఆయన ప్రధాన లక్ష్యం. సరిహద్దుల్లో సవాళ్లు ఎదురైనప్పుడు సైన్యానికి పూర్తి స్వేచ్ఛనిస్తూనే, ఆధునిక ఆయుధ సంపత్తిని సమకూర్చడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు.

శ్రీ అమిత్ షా – హోం వ్యవహారాల మంత్రి మరియు సహకార మంత్రి (Minister of Home Affairs & Cooperation)

దేశ అంతర్గత భద్రతను ఉక్కుపిడికిలితో నిర్వహించడంలో అమిత్ షా తనదైన ముద్ర వేశారు. జమ్మూ కాశ్మీర్ అంశం మొదలుకొని అంతర్గత భద్రతా సవాళ్ల వరకు ఆయన శైలి ప్రత్యేకం. ఇక ఆయన నిర్వహించే ‘సహకార’ (Cooperation) మంత్రిత్వ శాఖ గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు చుక్కాని లాంటిది. ‘సహకారం నుండి సమృద్ధి’ అనే నినాదంతో పాడి పరిశ్రమ, వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలను బలోపేతం చేయడం ద్వారా సామాన్యుడి ఆదాయం పెంచడమే ఈ శాఖ ఉద్దేశం.

శ్రీమతి నిర్మలా సీతారామన్ – ఆర్థిక మరియు కార్పొరేట్ వ్యవహారాల మంత్రి (Minister of Finance & Corporate Affairs)

ప్రపంచ దేశాలు ఆర్థిక సంక్షోభంలో ఉన్న తరుణంలో భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థిరంగా ఉంచడంలో నిర్మలా సీతారామన్ విజయం సాధించారని చెప్పవచ్చు. జీఎస్టీ సంస్కరణలు, బడ్జెట్ కేటాయింపులు మరియు డిజిటల్ ఎకానమీని ప్రోత్సహించడంలో ఆమె పాత్ర అనన్యసాన్యం. కార్పొరేట్ గవర్నెన్స్‌ను మెరుగుపరుస్తూనే, మధ్యతరగతి మరియు పేదల సంక్షేమానికి నిధుల సర్దుబాటు చేయడం ఆమె ముందున్న నిత్య సవాలు.

4. మౌలిక సదుపాయాల విప్లవం: నితిన్ గడ్కరీ నుండి అశ్విని వైష్ణవ్ వరకు

దేశాభివృద్ధికి రక్తం పారే ధమనుల వంటివి రహదారులు మరియు రైల్వేలు. ఈ రెండు రంగాల్లో గత కొన్నేళ్లుగా కనిపిస్తున్న వేగం అద్భుతం.

• శ్రీ నితిన్ జైరామ్ గడ్కరీ (రోడ్డు రవాణా మరియు రహదారుల శాఖ): నితిన్ గడ్కరీని ‘హైవే మ్యాన్ ఆఫ్ ఇండియా’ అని పిలుస్తారు. రోజుకు సుమారు 40 కిలోమీటర్ల హైవే నిర్మాణం అనే లక్ష్యంతో ఆయన పనిచేస్తున్నారు. గ్రీన్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వేల నిర్మాణం, లాజిస్టిక్ ఖర్చులను తగ్గించడం ద్వారా భారత ఉత్పత్తులకు ప్రపంచ మార్కెట్లో పోటీని పెంచడం ఆయన దార్శనికత. ఆయన పనితీరు విపక్షాల ప్రశంసలు కూడా పొందడం విశేషం.
• శ్రీ అశ్విని వైష్ణవ్ (రైల్వే, కమ్యూనికేషన్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఐటీ): ఈయనకు కేటాయించిన మూడు శాఖలు ఆధునిక భారతానికి మూడు కళ్లు.
• 1. రైల్వే శాఖ: వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ల ప్రవేశం, స్టేషన్ల ఆధునీకరణ.
  2. కమ్యూనికేషన్స్: దేశవ్యాప్తంగా 5G సేవలను శరవేగంగా విస్తరించడం.
  3. ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఐటీ: సెమీకండక్టర్ మిషన్ ద్వారా భారత్‌ను గ్లోబల్ టెక్ హబ్‌గా మార్చడం. సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉన్న అశ్విని వైష్ణవ్ లాంటి వారు ఈ శాఖలను నిర్వహించడం వల్ల డిజిటల్ విప్లవం వేగవంతం అవుతోంది.

5. ఒకే వ్యక్తి – బహుళ శాఖలు: వ్యూహాత్మక సమన్వయం

ప్రభుత్వంలో కొన్ని శాఖలు ఒకదానితో ఒకటి విడదీయలేని విధంగా ముడిపడి ఉంటాయి. అలాంటి శాఖలను ఒకే మంత్రికి కేటాయించడం ద్వారా నిర్ణయాల్లో జాప్యాన్ని నివారించవచ్చు.

• శ్రీ పీయూష్ గోయల్ (వాణిజ్యం, వినియోగదారుల వ్యవహారాలు మరియు జౌళి): దీనిని ఒక ‘ట్రేడ్ సూపర్-మినిస్ట్రీ’గా అభివర్ణించవచ్చు. జౌళి (Textiles) రంగం భారతదేశంలో అత్యధిక ఉపాధి కల్పించే రంగం. దానికి వాణిజ్య శాఖ తోడవ్వడం వల్ల ఎగుమతులు పెరగడానికి ఆస్కారం ఉంటుంది. అదే సమయంలో వినియోగదారుల ప్రయోజనాలను కాపాడటం కూడా ఆయన బాధ్యతే.
• డాక్టర్ మన్సుఖ్ మాండవీయ (ఆరోగ్యం మరియు రసాయనాలు/ఎరువులు): ఈ కలయిక అత్యంత వ్యూహాత్మకమైనది. ఔషధాల తయారీకి అవసరమైన రసాయనాలు, ఎరువుల ఉత్పత్తి మరియు ఆరోగ్య సేవలు ఒకే గొడుగు కింద ఉండటం వల్ల ఫార్మా రంగంలో భారత్ ‘విశ్వగురువు’గా ఎదగడానికి మార్గం సుగమం అవుతుంది.
• శ్రీ జి. కిషన్ రెడ్డి (సంస్కృతి, పర్యాటక మరియు ఈశాన్య రాష్ట్రాల అభివృద్ధి): తెలుగు రాష్ట్రాల నేత అయిన కిషన్ రెడ్డికి ఇచ్చిన ఈ శాఖల వెనుక ఒక లోతైన అర్థం ఉంది. ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో (North East) అభివృద్ధికి పర్యాటక రంగమే కీలకం. అక్కడ పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా ఆ ప్రాంతాలను ప్రధాన స్రవంతిలో కలపడం వీరి ప్రధాన లక్ష్యం.

6. స్వతంత్ర బాధ్యత గల రాష్ట్ర మంత్రులు (Ministers of State – Independent Charge)

‘స్వతంత్ర బాధ్యత’ అంటే వీరు తమ మంత్రిత్వ శాఖలకు పూర్తి బాధ్యత వహిస్తారు. వీరు నేరుగా ప్రధానమంత్రికి నివేదిస్తారు, ఏ క్యాబినెట్ మంత్రి కింద పనిచేయరు.

మంత్రి పేరు	శాఖ (స్వతంత్ర బాధ్యత)	ఇతర బాధ్యతలు (రాష్ట్ర మంత్రిగా)
రావు ఇందర్జిత్ సింగ్	గణాంకాలు మరియు కార్యక్రమాల అమలు; ప్రణాళికా శాఖ	కార్పొరేట్ వ్యవహారాలు
డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్	సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ; భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం	PMO, పర్సనల్, పరమాణు శక్తి, అంతరిక్షం
శ్రీ అర్జున్ రామ్ మేఘ్వాల్	న్యాయ మరియు న్యాయ శాఖ	పార్లమెంటరీ వ్యవహారాలు; సంస్కృతి

గమనిక: అర్జున్ రామ్ మేఘ్వాల్ మే 18, 2023న కేంద్ర న్యాయ శాఖకు ‘స్వతంత్ర బాధ్యత’ కలిగిన మంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు, ఇది చాలా కీలకమైన మార్పు.

7. రాష్ట్ర మంత్రులు: పాలనలో చేదోడు వాదోడు

కేంద్ర క్యాబినెట్ మంత్రులకు భారాన్ని తగ్గిస్తూ, శాఖల పనితీరును క్షేత్రస్థాయిలో పర్యవేక్షించేందుకు 44 మంది రాష్ట్ర మంత్రులు (MoS) ఉన్నారు. వీరిని వ్యూహాత్మక జట్లుగా విభజించవచ్చు:

• కనెక్టివిటీ టీమ్: జనరల్ (రిటైర్డ్) వి.కె. సింగ్ గారు నితిన్ గడ్కరీకి (రోడ్డు రవాణా) మరియు జ్యోతిరాదిత్య సింధియాకు (సివిల్ ఏవియేషన్) సహాయకారిగా ఉంటూ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులను పర్యవేక్షిస్తున్నారు.
• టెక్ & స్కిల్ టీమ్: శ్రీ రాజీవ్ చంద్రశేఖర్ గారు నైపుణ్యాభివృద్ధి (Skill Development) మరియు ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఐటీ శాఖల్లో సహాయ మంత్రిగా పనిచేస్తూ, యువతకు ఉపాధి కల్పనలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు.
• ఫైనాన్స్ టీమ్: పంకజ్ చౌదరి మరియు డాక్టర్ భాగవత్ కిషన్‌రావు కరాడ్ ఆర్థిక శాఖలో నిర్మలా సీతారామన్‌కు సహాయకులుగా ఉంటూ బ్యాంకింగ్ మరియు రెవెన్యూ అంశాలను చూస్తున్నారు.

8. సామాన్యుడి జీవితంపై ప్రభావం చూపే ఇతర కీలక శాఖలు

కొన్ని శాఖలు మన దైనందిన జీవితాన్ని, దేశ ప్రతిష్టను నేరుగా ప్రభావితం చేస్తాయి.

• డాక్టర్ ఎస్. జైశంకర్ (విదేశీ వ్యవహారాలు): ఈయన ఒక కెరీర్ డిప్లొమాట్ నుంచి మంత్రిగా ఎదిగిన వారు. ఉక్రెయిన్-రష్యా యుద్ధ సమయంలో భారతీయులను సురక్షితంగా తీసుకురావడం (Operation Ganga), గ్లోబల్ వేదికలపై భారత్ వాణిని బలంగా వినిపించడం ఆయన సాధించిన విజయాలు. విదేశాల్లో ఉన్న భారతీయుల భద్రతకు ఈయన భరోసా.
• శ్రీ ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ (విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి): దేశ భవిష్యత్తు తరాలను తీర్చిదిద్దే ‘జాతీయ విద్యా విధానం-2020’ (NEP) అమలు బాధ్యత వీరిదే. చదువును కేవలం డిగ్రీలకే పరిమితం చేయకుండా, ఉద్యోగ అవకాశాలు పెంచేలా నైపుణ్యాలను జోడించడం వీరి ప్రధాన లక్ష్యం.
• శ్రీ నరేంద్ర సింగ్ తోమర్ (వ్యవసాయం): భారత వెన్నెముక అయిన రైతు సంక్షేమం, కనీస మద్దతు ధర (MSP), వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ వంటి అంశాలను ఈ శాఖ పర్యవేక్షిస్తుంది. దేశ ఆహార భద్రత వీరి చేతుల్లోనే ఉంది.
• Smt. స్మృతి జుబిన్ ఇరానీ (మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి; మైనారిటీ వ్యవహారాలు): మహిళా సాధికారత, పోషణ్ అభియాన్ వంటి పథకాల ద్వారా తల్లీబిడ్డల ఆరోగ్యం మరియు హక్కుల కోసం ఈ శాఖ పనిచేస్తుంది.

9. తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ Section)

1. ప్రధానమంత్రి నేరుగా ఏ విభాగానికి బాధ్యత వహిస్తారు? ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ నేరుగా పరమాణు శక్తి విభాగం, అంతరిక్ష విభాగం మరియు పర్సనల్ మంత్రిత్వ శాఖకు బాధ్యత వహిస్తారు.

2. ప్రస్తుత కేంద్ర న్యాయ శాఖ మంత్రి (Independent Charge) ఎవరు? శ్రీ అర్జున్ రామ్ మేఘ్వాల్ కేంద్ర న్యాయ మరియు న్యాయ శాఖకు స్వతంత్ర బాధ్యత కలిగిన రాష్ట్ర మంత్రిగా ఉన్నారు.

3. తెలుగు రాష్ట్రాల నుండి కేంద్ర మంత్రివర్గంలో ఉన్న కిషన్ రెడ్డి గారి శాఖలు ఏమిటి? శ్రీ జి. కిషన్ రెడ్డి గారు కేంద్ర సంస్కృతి, పర్యాటక మరియు ఈశాన్య రాష్ట్రాల అభివృద్ధి శాఖలను నిర్వహిస్తున్నారు.

4. రైల్వే మరియు ఐటీ శాఖలను ఎవరు నిర్వహిస్తున్నారు? శ్రీ అశ్విని వైష్ణవ్ గారు రైల్వే, కమ్యూనికేషన్స్ మరియు ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ శాఖల బాధ్యతలను చూస్తున్నారు.

5. దేశ రక్షణ మరియు హోం శాఖా మంత్రులు ఎవరు? శ్రీ రాజ్‌నాథ్ సింగ్ రక్షణ మంత్రిగా, శ్రీ అమిత్ షా హోం వ్యవహారాలు మరియు సహకార శాఖ మంత్రిగా పనిచేస్తున్నారు.

10. ముగింపు: పరిపాలనలో పారదర్శకత – మన బాధ్యత

కేంద్ర మంత్రిమండలి కూర్పును గమనిస్తే, అనుభవం మరియు ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉన్న వ్యక్తుల కలయికగా ఇది కనిపిస్తుంది. ఒక సీనియర్ రాజకీయ విశ్లేషకుడిగా నేను చెప్పేది ఏమిటంటే, మనం కేవలం ఓటు వేయడమే కాదు, మన ప్రతినిధులుగా ఏ మంత్రి ఏ బాధ్యత నిర్వహిస్తున్నారో తెలుసుకోవడం కూడా ఒక చైతన్యవంతమైన పౌరుడి లక్షణం.

ప్రభుత్వం తీసుకునే ప్రతి నిర్ణయం సామాన్యుడి అభివృద్ధి కోసమే ఉండాలి. మరి, ప్రస్తుత మంత్రిమండలిలో దేశ అభివృద్ధికి అత్యంత కీలకమైన శాఖ ఏదని మీరు భావిస్తున్నారు? మౌలిక సదుపాయాలా, విద్యనా లేక రక్షణ రంగమా? మీ అభిప్రాయాన్ని కామెంట్ రూపంలో పంచుకోండి. ఇది దేశ భవిష్యత్తు గురించి మనం జరుపుకోవాల్సిన ఆరోగ్యకరమైన చర్చ.

భారత కేంద్ర మంత్రి మండలి సభ్యుల జాబితా మరియు వారి శాఖలు

మంత్రి పేరు	మంత్రిత్వ హోదా	కేటాయించిన మంత్రిత్వ శాఖలు/పోర్ట్‌ఫోలియోలు
శ్రీ నరేంద్ర మోదీ	ప్రధాన మంత్రి	సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు మరియు పెన్షన్ల మంత్రిత్వ శాఖ; అణు శక్తి విభాగం; అంతరిక్ష విభాగం; అన్ని ముఖ్యమైన విధానపరమైన అంశాలు; మరియు ఏ ఇతర మంత్రికి కేటాయించని పోర్ట్‌ఫోలియోలు.
శ్రీ రాజ్ నాథ్ సింగ్	క్యాబినెట్ మంత్రి	రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ అమిత్ షా	క్యాబినెట్ మంత్రి	హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు సహకార మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ నితిన్ జైరామ్ గడ్కరీ	క్యాబినెట్ మంత్రి	రోడ్డు రవాణా మరియు రహదారుల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీమతి నిర్మలా సీతారామన్	క్యాబినెట్ మంత్రి	ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు కార్పొరేట్ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ నరేంద్ర సింగ్ తోమర్	క్యాబినెట్ మంత్రి	వ్యవసాయం మరియు రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ సుబ్రహ్మణ్యం జైశంకర్	క్యాబినెట్ మంత్రి	విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ అర్జున్ ముండా	క్యాబినెట్ మంత్రి	గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీమతి స్మృతి జుబిన్ ఇరానీ	క్యాబినెట్ మంత్రి	మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు మైనారిటీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ పీయూష్ గోయల్	క్యాబినెట్ మంత్రి	వాణిజ్యం మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ; వినియోగదారుల వ్యవహారాలు, ఆహారం మరియు ప్రజా పంపిణీ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు టెక్స్‌టైల్స్ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ ధర్మేంద్ర ప్రధాన్	క్యాబినెట్ మంత్రి	విద్య మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు వ్యవస్థాపకత మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ ప్రల్హాద్ జోషి	క్యాబినెట్ మంత్రి	పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ; బొగ్గు మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు గనుల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ నారాయణ తాతు రాణే	క్యాబినెట్ మంత్రి	సూక్ష్మ, చిన్న మరియు మధ్యతరహా పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ సర్బానంద సోనోవాల్	క్యాబినెట్ మంత్రి	ఓడరేవులు, షిప్పింగ్ మరియు జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ వీరేంద్ర కుమార్	క్యాబినెట్ మంత్రి	సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ గిరిరాజ్ సింగ్	క్యాబినెట్ మంత్రి	గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ జ్యోతిరాదిత్య ఎం. సింధియా	క్యాబినెట్ మంత్రి	పౌర విమానయాన మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు ఉక్కు మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ అశ్విని వైష్ణవ్	క్యాబినెట్ మంత్రి	రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ; సమాచార మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు సమాచార సాంకేతిక మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ పశుపతి కుమార్ పరాస్	క్యాబినెట్ మంత్రి	ఆహార శుద్ధి పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ గజేంద్ర సింగ్ షెకావత్	క్యాబినెట్ మంత్రి	జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ కిరణ్ రిజిజు	క్యాబినెట్ మంత్రి	భూ విజ్ఞాన మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ రాజ్ కుమార్ సింగ్	క్యాబినెట్ మంత్రి	విద్యుత్ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు కొత్త మరియు పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ హర్దీప్ సింగ్ పూరి	క్యాబినెట్ మంత్రి	పెట్రోలియం మరియు సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు గృహనిర్మాణ మరియు పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ మన్సుఖ్ మాండవియా	క్యాబినెట్ మంత్రి	ఆరోగ్యం మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు రసాయనాలు మరియు ఎరువుల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ భూపేందర్ యాదవ్	క్యాబినెట్ మంత్రి	పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పు మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు కార్మిక మరియు ఉపాధి మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ మహేంద్ర నాథ్ పాండే	క్యాబినెట్ మంత్రి	భారీ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ పర్షోత్తం రూపాలా	క్యాబినెట్ మంత్రి	మత్స్య, పశుసంవర్ధక మరియు పాడిపరిశ్రమ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ జి. కిషన్ రెడ్డి	క్యాబినెట్ మంత్రి	సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ; పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ అనురాగ్ సింగ్ ఠాకూర్	క్యాబినెట్ మంత్రి	సమాచార మరియు ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు యువజన వ్యవహారాలు మరియు క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖ
రావు ఇంద్రజిత్ సింగ్	సహాయ మంత్రి (స్వతంత్ర బాధ్యత)	గణాంకాలు మరియు కార్యక్రమ అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (స్వతంత్ర బాధ్యత); ప్రణాళికా మంత్రిత్వ శాఖ (స్వతంత్ర బాధ్యత); మరియు కార్పొరేట్ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖలో సహాయ మంత్రి
డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్	సహాయ మంత్రి (స్వతంత్ర బాధ్యత)	సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ (స్వతంత్ర బాధ్యత); ప్రధాన మంత్రి కార్యాలయంలో సహాయ మంత్రి; సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు మరియు పెన్షన్ల మంత్రిత్వ శాఖలో సహాయ మంత్రి; అణు శక్తి విభాగంలో సహాయ మంత్రి; మరియు అంతరిక్ష విభాగంలో సహాయ మంత్రి
శ్రీ అర్జున్ రామ్ మేఘవాల్	సహాయ మంత్రి (స్వతంత్ర బాధ్యత)	న్యాయ మరియు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ (స్వతంత్ర బాధ్యత); పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖలో సహాయ మంత్రి; మరియు సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖలో సహాయ మంత్రి
శ్రీ శ్రీపాద్ యశో నాయక్	సహాయ మంత్రి	ఓడరేవులు, షిప్పింగ్ మరియు జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ ఫగ్గన్ సింగ్ కులస్తే	సహాయ మంత్రి	ఉక్కు మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ ప్రహ్లాద్ సింగ్ పటేల్	సహాయ మంత్రి	జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు ఆహార శుద్ధి పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ అశ్విని కుమార్ చౌబే	సహాయ మంత్రి	వినియోగదారుల వ్యవహారాలు, ఆహారం మరియు ప్రజా పంపిణీ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పు మంత్రిత్వ శాఖ
జనరల్ (రిటైర్డ్) వి. కె. సింగ్	సహాయ మంత్రి	రోడ్డు రవాణా మరియు రహదారుల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు పౌర విమానయాన మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ క్రిషన్ పాల్	సహాయ మంత్రి	విద్యుత్ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు భారీ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ దాన్వే రావుసాహెబ్ దాదారావు	సహాయ మంత్రి	రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ; బొగ్గు మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు గనుల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ రాందాస్ అథవాలే	సహాయ మంత్రి	సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
సాధ్వి నిరంజన్ జ్యోతి	సహాయ మంత్రి	వినియోగదారుల వ్యవహారాలు, ఆహారం మరియు ప్రజా పంపిణీ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ సంజీవ్ కుమార్ బల్యాన్	సహాయ మంత్రి	మత్స్య, పశుసంవర్ధక మరియు పాడిపరిశ్రమ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ నిత్యానంద్ రాయ్	సహాయ మంత్రి	హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ పంకజ్ చౌదరి	సహాయ మంత్రి	ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీమతి అనుప్రియా సింగ్ పటేల్	సహాయ మంత్రి	వాణిజ్యం మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
ప్రొఫెసర్ ఎస్. పి. సింగ్ బఘేల్	సహాయ మంత్రి	ఆరోగ్యం మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ రాజీవ్ చంద్రశేఖర్	సహాయ మంత్రి	నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు వ్యవస్థాపకత మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు సమాచార సాంకేతిక మంత్రిత్వ శాఖ
సుశ్రీ శోభా కరంద్లాజే	సహాయ మంత్రి	వ్యవసాయం మరియు రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ భాను ప్రతాప్ సింగ్ వర్మ	సహాయ మంత్రి	సూక్ష్మ, చిన్న మరియు మధ్యతరహా పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీమతి దర్శన విక్రమ్ జర్దోష్	సహాయ మంత్రి	టెక్స్‌టైల్స్ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ వి. మురళీధరన్	సహాయ మంత్రి	విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీమతి మీనాక్షి లేఖి	సహాయ మంత్రి	విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ సోమ్ ప్రకాష్	సహాయ మంత్రి	వాణిజ్యం మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీమతి రేణుకా సింగ్ సరుత	సహాయ మంత్రి	గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ రామేశ్వర్ తేలి	సహాయ మంత్రి	పెట్రోలియం మరియు సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు కార్మిక మరియు ఉపాధి మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ కైలాష్ చౌదరి	సహాయ మంత్రి	వ్యవసాయం మరియు రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీమతి అన్నపూర్ణా దేవి	సహాయ మంత్రి	విద్య మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ ఏ. నారాయణస్వామి	సహాయ మంత్రి	సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ కౌశల్ కిషోర్	సహాయ మంత్రి	గృహనిర్మాణ మరియు పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ అజయ్ భట్	సహాయ మంత్రి	రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ బి. ఎల్. వర్మ	సహాయ మంత్రి	ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు సహకార మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ అజయ్ కుమార్	సహాయ మంత్రి	హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ దేవుసిన్హ్ చౌహాన్	సహాయ మంత్రి	సమాచార మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ భగవంత్ ఖుబా	సహాయ మంత్రి	కొత్త మరియు పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు రసాయనాలు మరియు ఎరువుల మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ కపిల్ మోరేశ్వర్ పాటిల్	సహాయ మంత్రి	పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ
సుశ్రీ ప్రతిమా భౌమిక్	సహాయ మంత్రి	సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ సుభాస్ సర్కార్	సహాయ మంత్రి	విద్య మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ భగవత్ కిషన్‌రావ్ కరాడ్	సహాయ మంత్రి	ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ రాజ్‌కుమార్ రంజన్ సింగ్	సహాయ మంత్రి	విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు విద్య మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ భారతి ప్రవీణ్ పవార్	సహాయ మంత్రి	ఆరోగ్యం మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ బిశ్వేశ్వర్ తుడు	సహాయ మంత్రి	గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ శంతను ఠాకూర్	సహాయ మంత్రి	ఓడరేవులు, షిప్పింగ్ మరియు జలమార్గాల మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ ముంజపరా మహేంద్రభాయ్	సహాయ మంత్రి	మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ జాన్ బార్లా	సహాయ మంత్రి	మైనారిటీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
డాక్టర్ ఎల్. మురుగన్	సహాయ మంత్రి	మత్స్య, పశుసంవర్ధక మరియు పాడిపరిశ్రమ మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు సమాచార మరియు ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ
శ్రీ నిసిత్ ప్రామాణిక్	సహాయ మంత్రి	హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ; మరియు యువజన వ్యవహారాలు మరియు క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖ